Psikoloji Nedir ve Alt Alanları

Giriş

Teoride Psikoloji internet sitesine hoş geldiniz. İlk yazımda temel bir soruya cevap bulmaya çalışıyorum. Hangi kavram olursa olsun, kavram hakkında düşünce sahibi olmak için belirli bir bilgi birikime sahip olmak gerekir. Yazımın kavram hakkında az da olsa siz okurları bir düşünce sahibi yapacağını düşünüyorum. İlk kısımda kavramın çeşitli yönlerden açıklamasını sunuyorum. İkinci kısımda kavramın alt alanları hakkında çeşitli bilgileri aktarıyorum. Üçüncü kısımda ise diğer iki kısımdan farklı olarak bilgi aktarmıyorum. Kavramın neden önemli olduğuna dair bireysel düşüncelerimi ifade ediyorum. İyi okumalar diliyor ve sizleri yazıyla baş başa bırakıyorum.

Filolojik (Dil Bilimsel) Olarak Psikoloji

Psikoloji kelimesi Yunanca ruh ve zihin anlamlarına gelen “psyche” ile bilgi, söz, neden anlamlarına gelen “logos” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur (Merriam-Webster Dictionary, 2021a; Britannica, 2021a). Türkçede ruh bilimi, ruhiyat anlamlarına gelmektedir (Türk Dil Kurumu Sözlükleri, 2021). Zihnin ve onun davranışı nasıl etkilediğinin bilimsel çalışması, zihin ve davranış bilimidir (Oxford Learner’s Dictionaries, 2021; Merriam-Webster Dictionary, 2021b). Belirli bir insan davranışının üzerindeki karakter etkisi olarak da tanımlanmaktadır (Cambridge Dictionary, 2021a). Sonuç olarak Türkçe sözlük ve İngilizce sözlüklerdeki anlamları karşılaştırıldığına temelde iki anlam ifade ettiği sonucuna ulaşılmaktadır.

Çıkarılan anlamlardan ilki psikolojinin zihnin ve onunla bağlantılı olan davranışı inceleyen bir akademik disiplin yani bilim dalı olmasıdır. Sözlüklerden yararlanılarak yer verilen anlamların dışında psikolojinin ikinci bir anlamı daha vardır. Örneğin Oxford Learner’s Dictionaries ikinci anlam olarak “herhangi bir kimsenin belirli bir şekilde düşünmesini veya davranmasını sağlayan zihin” şeklinde geçmektedir. Merriam-Webster Dictionary “bireyin veya grubun zihinsel veya davranışsal karakteristiği” olarak ikinci bir anlam vermektedir. Kısacası psikolojinin ikinci anlamı bireyin veya grubun zihinsel veya davranışsal durumunu ifade etmek için kullanılmaktadır. Psikolojinin alt dallarından karşılaştırmalı psikoloji de dikkate alınırsa insanlar dışında hayvanların da ikinci anlamın kapsamı içerisine dâhil etmek mümkündür.

İngilizce sözlüklerde geçen anlamından Türkçeye “zihin” olarak çevirdiğim kelimenin İngilizcesi “mind” kelimesidir. Bu kelime Türkçede beyin, akıl, zihin anlamlarına gelmektedir (Cambridge Dictionary, 2021b).

Tarihteki Yeri

Antik Yunan’dan itibaren insanlar kendileri ve hayatları hakkında oldukça düşündürücü sorular sormuşlardır. Sorulan soruların belirli bir kısmı felsefenin konusu olmuştur. Ancak sorulara karşı olan yaklaşım bilimsel olmadığı için psikoloji bir bilim olarak ortaya çıkmamıştır. Antik zamanlarda sorulan soruların günümüzde psikolojinin konusu olması psikolojinin kökenlerinin felsefeye dayandığını göstermektedir. Felsefenin psikoloji üzerindeki etkileri hakkında yazmak başka bir yazının konusu olacak kadar ayrıntılıdır. Psikolojinin bir bilim olarak serüvenine başlangıç noktası 1879 yılıdır. Alman fizyolog ve psikolog Wilhelm Wundt tarafından 1879 yılında ilk psikoloji laboratuvarı kurulmuştur. Deneysel psikolojinin kurucusu olarak kabul edilen Wundt, ilk psikoloji laboratuvarını Leipzig’de kurmuştur. Kısacası psikolojinin felsefeden ayrılma noktasını tarihsel olarak 1879, bireysel olarak Wilhelm Wundt ifade etmektedir. Tarihsel akış sonra kendiliğinden işlemeye başlamıştır. Psikolojiyi tarihsel olarak anlamak açısından Alman psikolog Hermann Ebbinghaus’un tek bir cümlesi dahi oldukça aydınlatıcı niteliktedir.

Psikoloji uzun bir geçmişe fakat kısa bir tarihe sahiptir.

Hermann Ebbinghaus

Yukarıdaki cümle Ebbinghaus’un “Psychology An Elementary Text-Book” kitabının ilk cümlesidir. Ebbinghaus “uzun bir geçmiş” ifadesini kullanırken psikolojinin felsefi kökenlerini ifade etmektedir. “Kısa bir tarih” ifadesini kullanmasının nedeni ise psikolojinin bir bilim olarak ancak 1879 yılında ortaya çıkmış olmasıdır. Orijinal adı “Abriss der Psychologie” olan kitabın 1908 yılında basıldığını da unutmamak önemlidir. Çünkü kitap ilk kez basıldığında psikoloji biliminin kuruluşundan henüz 29 yıl geçmiştir. Psikolojide çeşitli ekoller ortaya çıkmıştır. Yapısalcılık, işlevselcilik ve davranışçılık ekollere verilecek örneklerden birkaçıdır. Ekollerin hepsi psikoloji tarihinin bir parçasıdır. Birbirlerinden farklı olma nedenleri ise psikolojiyi, onun amaçlarını, onun yöntemlerini ve onun araştırma konularını aynı şekilde ele almamış olmalarıdır.

Neden Almanya?

19. yüzyılda bilimsel anlamda gelişmiş birçok ülke vardı. Ancak psikoloji bir bilim olarak neden Almanya’da ortaya çıkmıştı? Çünkü iki kelimeyle ifade etmek gerekirse Lehrfreiheit ve Lernfreiheit. Lehrfreiheit, üniversite öğretmeninin ders için istediği konuları seçebilme ve onları engel olmaksızın kendi tarzında sunma özgürlüğü anlamına geliyordu. Lernfreiheit ise öğrencilerin kendi alanları dışındaki istedikleri derslere katılabilme özgürlüğü anlamına geliyordu. Ayrıca öğrenciler Almanya içerisinde istedikleri üniversiteye giderek istedikleri dersleri dinleme imkanına sahip oluyordu.

Hukuk ve tıp dışındaki alanlarda zorunlu dersler yoktu. Ve öğrenciler üniversiteden ayrılmaya karar verene dek herhangi sınava girme zorunluluğuna sahip değildi. Öğrencilerin yalnızca dinlediği normal konferansların aksine küçük öğrenci grupları profesör ile tartışıyorlardı. Bilim Fransızlar ve İngilizler için genel olarak kimya ve fizik anlamına geliyordu. Daha geniş olan Alman düşüncesi doğal olarak insan zihnini de içinde bulunduran hayatın tüm niteliklerinin bilimsel araştırmasına neden oldu. Lehrfreiheit, Lernfreiheit, üniversitelerin entelektüel oryantasyonu üniversitelerin kritik özellikleri arasındaydı. Bu da bilim insanları ve akademisyenlerin üretilmesini sağladı (Dobson & Bruce, 1972).

Psikolojinin Alt Alanları

Psikolojinin genel bir tanımını yapmak söz konusu olsa da psikolojinin altında birçok alan vardır. Alanların birbirinden farklı olma nedeni araştırma ve uygulama alanlarının birbirinden farklı olmasıdır. Psikoloji genel olarak teorik ve pratik bakımından ikiye ayrılabilir. Teorik olarak zihni, beyni ve sosyal davranışı inceleyen bir bilim ve uygulamaya yönelik uzmanları içerisinde barındıran pratik bir alandır (Britannica, 2021b). American Psychological Association (APA) psikolojiyi toplamda 56 alana ayırmıştır. The British Psychological Society ise psikolojiyi toplamda 9 alana ayırmıştır. Türk Psikologlar Derneği ise temel alt alanları bilişsel psikoloji, deneysel psikoloji, gelişim psikolojisi, kişilik psikolojisi, psikometri ve sosyal psikoloji olarak 6 alana ayırmıştır. Psikolojinin uygulamalı alt alanlarını ise 13 alana ayırmıştır.

Psikolojinin Türkiye’de sektör bazında dağılımında %37, 8’le eğitim, %24, 8’le insan sağlığı ve sosyal hizmetler faaliyetleri toplamda %62, 6’sını oluşturmaktadır (Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi, 2021). Yazının devamında psikolojinin çeşitli alt alanlarını anlatmaya çalıştım.

Klinik Psikoloji

Klinik psikologlar, çeşitli ruhsal ve fiziksel sağlık sorunları ile uğraşır. Anksiyete, depresyon, öğrenme güçlükleri bunlara birer örnektir. Klinik psikoloji, psikolojik sıkıntıyı azaltmayı ve bireyin psikolojik iyi oluşunu arttırmayı hedefler. Klinik psikologların psikometrik testler, görüşmeler ve davranışın direkt gözlemlenmesi gibi uyguladıkları çeşitli yöntemler vardır. Bireyin durumunu araştırmak için görüşme yapabilirler. Değerlendirmeler, danışmanlığa veya terapiye neden olabilir (The British Psychological Society, 2021a). Kısacası klinik psikolog zihinsel, duygusal ve davranışsal bozuklukları değerlendirir ve tedavi eder. Bazı klinik psikologlar klinik depresyon veya fobiler gibi yalnızca spesifik bir problemi tedavi eder. Diğerleri ise gençler, aileler ve çiftler gibi nüfusun belirli bir kısmına odaklanır (American Psychological Association, 2011).

Bilişsel Psikoloji

Bilişsel psikoloji, kendisini zihnin bilimsel araştırmasına adamış olan psikolojinin bir alt alanıdır (Braisby & Gellatly, 2012). Biliş, algılama, bellek, düşünme, hatırlama, problem çözme ve farkındalık süreçlerinin tümünü ifade eder. Bilişsel bu süreçlerin tümüyle ilgili olanın ifadesidir (Prof Dr Sirel Karakaş Psikoloji Sözlüğü, 2021a, 2021b). Normal bilişin deneysel çalışmaları, normal ve anormal bilişle ilgili nöropsikolojik çalışmalar araştırma yöntemleridir. Ayrıca nörogörünteleme çalışmaları, hesaplama modelleri de araştırma yöntemlerine örnektir (Braisby & Gellatly, 2012). Bilişsel psikologlar, insan hafızası, düşünme ve algı üzerine çalışırlar. Zihin gerçekliği nasıl temsil eder, insanlar dili nasıl anlar ve üretir, insanlar nasıl öğrenir gibi sorularla ilgilenirler. Karar verme ve akıl yürütme konuları hakkında da çalışmalar yaparlar (American Psychological Association, 2011).

Gelişim Psikolojisi

Gelişim psikolojisi, yaşa bağlı olarak değişen davranışın ve deneyimin bilimsel olarak anlaşılması ile ilgilidir. Çocukların ve yetişkinlerin zaman içerisinde nasıl değiştiğini açıklamayı hedefler (Butterworth, 1994). Ergenler ve yaşlılar da gelişim psikolojisinin kapsamına dâhildir. Kısacası gelişim psikolojisi insanın gelişimine odaklanan bir alt alanıdır. Her yaş grubundan insan gelişim psikolojisinin araştırma alanına dâhildir.

Deneysel Psikoloji

Deneysel psikoloji, davranışın deneysel yöntemle çalışıldığı bir alt alandır. Kontrollü ortamda davranışı araştırır. Davranışın kontrole tabii olduğu tüm yönleri deneysel psikolojinin kapsamına girmektedir (Sharma &Sharma, 2006). Bilişin ve davranışın altında yatan süreci keşfetmekle ilgilenir. Bunları ise deneysel yöntemlerin yardımıyla yapar (Shergill, 2012).  Hem insanlarla hem de insan dışındaki canlılarla araştırma yaparlar. Deneysel psikologlar, laboratuvar ortamında çalışırlar. Akademik ortamın yanı sıra üretim tesisleri, hayvanat bahçeleri ve mühendislik firmaları gibi çeşitli yerlerde de çalışırlar (American Psychological Association, 2011).

Kişilik Psikolojisi

Kişilik, bireyin ruhsal, fiziksel ve sosyal çevre bakımından etkileşimlerini, uyarlanmalarını etkileyen bireyin içinde organize ve göreceli olarak kalıcı olan psikolojik özellikler ve mekanizmalar dizisidir (Larsen & Buss, 2017). Bu alt alan, bütün kişinin bilimsel araştırmasıdır. Kişilik sorgulamasında amaç insan bireyselliğinin bilimsel olarak güvenilir açıklamasını yapmaktır (McAdams, 2001).

Endüstri ve Örgüt Psikolojisi

Endüstri ve örgüt psikolojisi, psikolojik ilkelerin, teorilerin ve araştırmaların iş ortamına uygulamasıdır. Karşılıklı olarak hayatın iş, işin de hayat üzerindeki etkisine odaklanır. Alt alan fiziksel sınırların ötesinde, iş ortamının yanı sıra başka faktörleri de kapsar. Çünkü iş davranışını etkileyen faktörlerin hepsi iş ortamında bulunmaz. İşle ilgili olmayan olaylar ve kültürel etkiler bu faktörlere birer örnektir (Conte & Landy, 2018). Endüstri ve örgüt psikologları insan kaynakları uzmanı olarak organizasyonlara işe alım, eğitim ve personel gelişiminde görev alabilirler. Ayrıca kalite yönetimi ve stratejik planlama gibi rollerde yönetim danışmanı olarak da çalışırlar (American Psychological Association, 2011).

Sosyal Psikoloji

Sosyal psikoloji, diğer insanların(ebeveynler, öğretmenler, yabancılar, iş verenler vb.) gerçek ve hayali oluşlarının insanın duygularını, düşüncelerini ve davranışlarını nasıl etkilediğinin bilimsel çalışmasıdır. Kısacası tüm sosyal durumun, insanın duygu, düşünce ve davranışı üzerindeki etkisinin bilimsel çalışmasıdır (Allport 1985, as cited in Aronson et al., 2015). Sosyal psikologlar hem birey hem de grup etkileriyle, kişiler arası ilişkilerin tüm yönleriyle ilgilenirler. Bu gibi ilişkileri geliştirmenin yollarını ararlar. Reklam ajanslarından akademik enstitülere, devlet kurumlarından iş kurumlarına geniş bir alanda faaliyette bulunurlar (American Psychological Association, 2011).

Psikolojinin Önemi

Psikolojinin zihin ve davranış bilimi olduğunu, teorik ve pratik tarafları olduğunu öğrendik. Bunun yanı sıra psikolojinin kendi içerisinde birçok alt alanı olduğunu, “psikoloji” kelimesinin çok genel bir kavram olduğunu görmüş olduk. Yukarıda açıklamalarını yaptığım alt alanlar dışında birçok başka alt alan bulunmaktadır. Psikolojinin odak noktası insandır. Teorik olarak insanı anlamaya ve açıklamaya çalışırken, pratik olarak insanlara yardımcı olur.

Psikoloji, ruh sağlığını korumak açısından kritik bir öneme sahiptir. Psikolojinin yalnızca ruhsal rahatsızlıklar ile ilgilendiği düşüncesi doğru değildir. Alt alanlarında gördüğümüz gibi iş yeri gibi sosyal bir ortamda da bir laboratuvarda da psikolojinin varlığını sürdürmektedir. Aynı zamanda, insanlık tarihinde felsefeden sonraki insanın kendini anlama noktasındaki en ciddi girişimidir. Ancak bu girişimin farklı psikolojinin felsefeden farklı olarak bir bilim olmasıdır. İnsanı anlamada, anlatmada ve hayatını kolaylaştırmada psikoloji bilimi her zaman dikkate değerdir. Sürekli gelişen ve karmaşıklaşan bir dünyada yaşayan bizler için psikolojinin sunduğu bilgiler ve sağladığı yararlar daima önemli olacaktır. Sonuç olarak psikoloji kavramı hakkında belli bir bilginiz olduğuna göre artık fikriniz de var demektir. Ayrıca yazıyı kaleme alırken yararlandığım kaynaklara göz atabilirsiniz.

Kaynakça

American Psychological Association (2011). Careers In Psychology. http://www.apa.org/careers/resources/guides/careers.aspx

Aranson, E., Wilson, T. D., Akert, R. M. & Sommers, S. M. (2015). Social Psychology (9th ed.). Pearson.

Britannica, T. Editors of Encyclopaedia (2020, May 20). Logos. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/logos

Butterworth, G. (1994). Principles of Developmental Psychology. Psychology Press.

Cambridge University Press. (n.d.). Psychology. In Cambridge Dictionary. Retrieved July 30, 2021a, from https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/psychology

Cambridge University Press. (n.d.). Mind. In Cambridge Dictionary. Retrieved July 30, 2021b, from https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english-turkish/mind

Braisby, N., & Gellatly, A. (Eds.). (2012). Cognitive Psychology (2nd ed.). Oxford University Press.

Conte, J. M., & Landy, F. J. (2018). Working in the 21st Century: An Introduction to Industrial and Organizational Psychology (6th ed.). Wiley.

Dobson, V., & Bruce, D. (1972). The German University and the development of experimental psychology. Journal of the History of the Behavioral Sciences, 8(2), 204–207. https://doi.org/10.1002/1520-6696(197204)8:2<204::AID-JHBS2300080206>3.0.CO;2-U

Larsen, R., & Buss, D. V. (2017). Personality Psychology (6th ed.). McGraw-Hill Education.

McAdams, D. P. (2001). Personality Psychology. Social & Behavioral Sciences, 11308-11313. https://doi.org/10.1016/B0-08-043076-7/01644-2

Merriam-Webster. (n.d.). Psyche. In Merriam-Webster.com dictionary. Retrieved July 30, 2021a, from https://www.merriam-webster.com/dictionary/psyche

Merriam-Webster. (n.d.). Psychology. In Merriam-Webster.com dictionary. Retrieved July 30, 2021b, from https://www.merriam-webster.com/dictionary/psychology

Oxford University Press. (n.d.). Psychology. In Oxford Learner’s Dictionaries. Retrieved July 30, 2021, from https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/psychology

Prof Dr Sinel Karakaş Psikoloji Sözlüğü. (n.d.). Biliş. In Psikolojisözlüğü.com. Retrieved August 5, 2021a, from https://www.psikolojisozlugu.com/cognition-bilis

Prof Dr Sinel Karakaş Psikoloji Sözlüğü. (n.d.). Bilişsel. In Psikolojisözlüğü.com. Retrieved August 5, 2021b, from https://www.psikolojisozlugu.com/cognitive-bilissel

Sharma, R. N., & Sharma, R. (2006). Experimental Psychology. Atlantic Publisher & Distributors Pvt Ltd.

Shergill, H. K. (2012). Experimental Psychology. PHI.

The British Psychological Society. (2021a, August 4). Clinical Psychology. https://careers.bps.org.uk/area/clinical

Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İnsan Kaynakları Ofisi. (2021, August 4). Üni-veri Psikoloji Sektör Bazında Dağılım. https://www.cbiko.gov.tr/projeler/univeri?process=sectionProfile&sectionProfile=59&variables=6

Türk Dil Kurumu. (n.d.). Psikoloji. In Türk Dil Kurumu Sözlükleri. Retrieved July 30, 2021, from https://sozluk.gov.tr/