Pozitif Psikoloji Nedir

Giriş

Teoride Psikolojiye hoş geldiniz. Bu yazının konusu psikolojinin henüz genç olan alt alanlarından biri olan pozitif psikolojidir. Psikoloji hakkındaki genel yazımda alt alanları verdiğim başlıkta pozitif psikolojiden bahsetmedim. Çünkü pozitif psikolojinin ayrı bir yazının konusu olacak kadar detaylı ve aynı zamanda önemli bir konu olduğunu düşündüm. Yazıyı okumaya başlamadan önce yazının kısımlarının ne hakkında olduğundan kısaca bahsedeceğim. Ardından sizleri yazıyla baş başa bırakacağım.

İlk kısımda pozitif psikoloji alt alanının ne olduğunu anlatıyorum. Bu kısımda daha çok pozitif psikolojinin teorik arka planına odaklanıyorum. Kısacası yazının başlığı olan soruya temel ve net bir cevap veriyorum. Pozitif psikolojinin tarihine yönelik ayrı bir kısım yazmadım. Çünkü ilk kısımda aynı zamanda pozitif psikolojinin tarihsel başlangıcını ve ilerleyişini sunuyorum. İkinci kısımda sizleri teorik ve tarihsel perspektiften çıkarıyorum. Ve alandaki birkaç çalışmadan bahsediyor ve uygulamalı pozitif psikoloji hakkında bilgi veriyorum.

Üçüncü kısımda pozitif psikolojiye karşı yapılan eleştirileri aktarıyorum. Dördüncü kısımda ise pozitif psikoloji ile ilgili yapmış olduğum araştırmayı esas alarak kendi yorumumu ortaya koyuyorum. Pozitif psikolojiye karşı yapılan eleştiriler konusu araştırma aşamasında aktarmayı düşündüğüm bir konu değildi. Araştırmamı yazıya aktarma aşamasında aklıma bu konu geldi. Ve bende bu konuyu yazıya dâhil etmenin siz okurları daha iyi bilgilendirmek açısından yararlı olacağına karar verdim.

Yazının konusu olan pozitif psikolojiye böylece zıt bir perspektiften bakma imkânı bulacaksınız. Konuya yönelik zıt açılardan bakmanın konuya objektif bakabilmek açısından yararlı olacağını düşünüyorum. Tarafların görüşlerini dikkatlice okumanızı ve yazının sonuna dek kesin bir fikri sahiplenmemenizi tavsiye ederim. Bilimde birbirinden farklı görüşlerin alanı zenginleştirdiğini ve geliştirdiğini de unutmayın lütfen.

books on white wooden shelf

Teorik Bir Bakış Açısı

Seligman (1999), APA’nın (American Psychological Association) başkanı olduğunda İkinci Dünya Savaşı’nın sonundan beri psikolojinin köklerinden uzaklaştığına dair bir inancı olduğunu söylemiştir. Pozitif psikolojiyi bireyin iyimserlik, çalışma etiği, sosyal sorumluluk gibi bireyin pozitif niteliklerini anlamaya ve inşa etmeye çalışan bir yeniden yönlendirilmiş bir bilim olarak nitelendirmiştir (Seligman, 1999). Psikolojinin insanların hayatını daha tatmin edici ve üretken yapma amacından uzaklaştığını ifade etmiştir (Seligman, 1999). Psikoloji alanında patolojiye yönelik özel ilginin alan içerisinde dominant olarak pozitif özelliklerden yoksun bir insan modeli ortaya çıkardığını savunmuştur (Seligman, & Csikszentmihalyi, 2000).

Psikolojinin ve psikiyatrinin son 60 yılda mutsuz1 insanları daha az mutsuz yaptığı iddia iddia edilebilir.  Ancak bu üç sorunu beraberinde getirdi. Bunlardan birincisi ahlaki bir sorundu. Psikologlar ve psikiyatristler mağdur, hasta arayan kimseler olmuştu. İkinci sonuç psikoloji biliminin normal hayatları geliştirmeyi unutmuş olmasıydı. Kimse insanları daha mutlu ve daha üretken yapacak konular üzerinde çalışmamıştı. Hastalıklı insan modelinin üçüncü sonucuysa sıkıntılı insanlarının almış olduğu zararları tamir etme telaşı insanları daha mutlu edecek pozitif müdahalelerin hiç yapılmamış olmasına neden oldu.

(Seligman, 2004)

Hefferson ve Boniwell (2011) pozitif psikoloji hakkında yazdıkları temel hedef ve bileşenlerin bir kısmı şu şekildedir:

  • Pozitif psikoloji iyilik hâli ve en uygun işlev bilimidir.
  • Hümanist psikoloji pozitif psikolojinin yakın kuzenidir ve temel farkları pozitif psikolojinin bilimsel yöntemleri kullanmadaki farklılığıdır.
  • Pozitif psikoloji basitçe, sadece ‘mutlulukla ilgilenen bilim dalı’ değildir; ‘genel psikoloji’nin tamamlayıcısı olarak değerlendirilebilir.

Pozitif psikoloji ile geleneksel psikoloji arasındaki ilişki üç küme şeklindedir. Sosyal psikoloji, kişilik psikolojisi, klinik/danışmanlık psikolojinin kesişim kümesinde pozitif psikoloji yer almaktadır. Hümanist psikoloji, psikiyatri, sosyoloji ve biyoloji ise bu kümelerin dışındadır (Hefferson, & Boniwell, 2011). Pozitif psikolojinin hedefi hayattaki en kötü şeyleri tamir etmeye yönelmiş olan psikolojide bir değişim yaratmaktır. Psikolojinin aynı zamanda pozitif niteliklerin inşa edilmesinde rol almasına yönelik bir değişim amaçlanmaktadır (Seligman, & Csikszentmihalyi, 2000).

“Positive Psychology: FAQs” (Seligman, & Pawelski, 2003) başlıklı makalede “Is Positive Psychology Just ‘Happiology’?” (Pozitif Psikoloji Yalnızca Bir ‘Mutluluk Bilimi’ Mi?) şeklinde bir alt başlık mevcuttur. Bahsi geçen alt başlıkta pozitif psikolojinin yalnızca pozitif duyguların bir çalışması değil aynı zamanda pozitif özelliklerin ve pozitif kurumların bir çalışması olduğu vurgulanmaktadır. Pozitif psikolojinin hedonizmin ötesinde bir görüşü bulunmaktadır. Pozitif duygu kendi içerisinde üç kısma ayrılmaktadır. Bunlar geçmiş (memnuniyet, tatmin, gurur vb.); günümüz -meslekten olmayan kişiler arasında mutluluk olarak geçmektedir (haz, coşku, neşe vb.); gelecektir (umut, iyimserlik, güven, inanç vb.) (Seligman, & Pawelski, 2003).

Özetle psikoloji bilimi yalnızca patolojinin, zayıflığın zararın çalışması değildir. Yalnızca tıbbın hastalık ve sağlıkla ilişkili bir alt alanı değildir. Bundan daha fazlasıdır. Pozitif psikoloji hevese, istekli düşünceye, el sallamaya veya inanca dayalı değildir. İnsan davranışının sunduğu karmaşıklığı çözmeye yönelik en iyi bilimsel yöntemi eşsiz sorulara adapte etmeye çalışmaktadır (Seligman, & Csikszentmihalyi, 2000). Pozitif psikoloji, insanların, grupların ve kurumların gelişmesine2 veya en uygun şekilde işlevlerin yerine getirmesine katkıda bulunan süreçlerin ve durumların çalışmasıdır (Gable, & Haidt, 2005).

orange petaled flowers

Kısa Bir Hikaye

Seligman, pozitif psikoloji hareketinin ortaya çıkmasında kendisini etkileyen hikayelerden birini şu şekilde anlatmaktadır:

“Olay ben bahçedeki otları yolarken beş yaşındaki kızım Nikki ile beraberken yaşandı. Şunu itiraf etmeliyim ki çocuklarla ilgili kitaplar yazmam rağmen çocuklarla aram o kadar da iyi değildir. Ben amaç odaklıyımdır ve zaman benim için önemlidir. Bahçede otları yoluyorsam cidden bahçedeki otları yolmayı bitirmeye çalışıyorumdur. Ancak Nikki otları havaya atıyor, dans ediyor ve şarkı söylüyordu. Ona bağırdım. Geçip gitti. Sonra yanıma gelip şöyle dedi:

‘Babacığım, seninle konuşmak istiyorum.’

‘Evet Nikki?’

‘Baba beşinci yaş doğum günümü hatırlıyor musun? Üç yaşımdan beş yaşıma kadar sızlanırdım. Her gün sızlanırdım. Beş yaşıma bastığımda daha fazla sızlanmamaya karar verdim. Bu yaptığım en zor şeydi. Ve ben sızlanmayı kesiyorsam sende böyle söylenmeyi bırakabilirsin.’

Çocuk yetiştirmenin yalnızca onlarda yanlış olan şeyleri düzeltmekten daha fazlası olduğunun farkına vardım. Bu en güçlü nitelikleri tanımlamak ve büyütmekle ilgiliydi.”

(Seligman, & Csikszentmihalyi, 2000)

Çalışma ve Uygulama

Bu bölümde pozitif psikoloji alanından iki örnek çalışmadan bahsedeceğim. Uygulamalı pozitif psikoloji hakkında genel bir bilgilendirme yapacağım. Rastgele atanmış 6 grupla plasebo kontrollü3 bir internet çalışması yapılmıştır. Yazarlar öylesine yapılmış 5 adet mutluluk müdahalesini ve 1 adet olası kontrol alıştırmasını yapmıştır. Yapılan müdahalelerden üçünün devamlı olarak mutluluğu arttırdığı ve depresif semptomları azalttığı bulunmuştur (Seligman, & Steen, 2005). 845 yetişkinle yapılan bir çalışmada memnuniyet, katılım ve anlam üzerinden yaşam doyumu ve onay hesaplanmıştır. Üç oryantasyonda da eş zamanlı olarak düşük sonuçlar alınmıştır. Özellikle düşük yaşam doyumu rapor edilmiştir. Çalışma cinsiyet, eğitim durumu ve evlilik durumu gibi değişkenlerin yaşam doyumu ve onay faktörü üzerindeki etkilerini bulmuştur (Peterson, & Seligman, 2005).

Positive Psychology Progress Empirical Validation of Interventions” (Seligman, et al., 2005) başlıklı makalede mutluluk kavramının bilimsel olarak ağır bir terim olduğu yazılmıştır. Kavramın ciddi bir çalışmasının yapılabilmesi için üç farklı yoldan mutluluğun tanımı yapılmıştır. Tanımlarda Seligman’ın (2002) kitabına atıf yapılmıştır. Mutluluk, “the pleasant life”, “the engaged life” ve “the meaningful life” olarak üç farklı şekilde tanımlanmıştır (Seligman, 2002)4.

Uygulamalı pozitif psikoloji pozitif psikoloji araştırmasının optimal5 işleyişin kolaylaştırılması için uygulanmasıdır. Uygulamalı pozitif psikologlar bireysel, grupsal, toplumsal veya kurumsal seviyelerde çalışabilirler. Uygulamalı pozitif psikologlar rahatsızlıktan sağlığa kadar tüm insan işlevlerini geliştirmek için çalışır (Linley, & Joseph, 2004).

Psikologlar bilimsel bir anıt yaratmayı tercih edebilir – hayatı neyin yaşamaya değer kıldığını anlamayı birincil görevi yapan bir bilim.

(Seligman, & Csikszentmihalyi, 2000)
brown wooden chess piece on chess board

Pozitif Psikolojinin Eleştirisi

Lazarus’un (2003) “Does Positive Psychology Movement Have Legs?” (Pozitif Psikoloji Hareketinin Bacakları Var Mı?” başlıklı makalesinde pozitif psikoloji hareketinin yöntemsel ve kavramsal problemlerini şu şekilde sıralamıştır:

  • Kesitsel araştırma deseninin sahip olduğu iki sınırlılık söz konusudur. Öncelikle kesitsel araştırmaların ikna edici şekilde sıradan ilişkileri ispat etmesi mümkün değildir.  Duygular, sağlık ve psikolojik iyi oluş arasında bir ilişki kurmak buna örnektir. İkincisi böyle araştırma desenleri yalnızca bireyler arasıdır. Ve neyin sabit neyin değişken olduğunu yönelik bir ayrımı mümkün kılmaz. Duygusal durumlar ve nitelikler buna bir örnektir.
  • Duygular pozitif ve negatif değer alacak şekilde çok basitleştirici kılan, yalnızca onları etiketine göre temellendiren bir yaklaşımdır. Ve bu yaklaşım yeterli bir temellendirmeden yoksundur. Pozitif duygu ve negatif duygu denilen şeyler kendi aralarında gruplaşır. Böylece pozitif grup ile negatif grup karşılaştırılır.
  • Örneklem veya topluluğun önemi abartılmakta ve bireysel farklılıklara yeterli dikkati vermek konusunda başarısız olunmaktadır.
  •  Duyguları ölçmek için kullanılan kontrol listesi ve anket gibi tipik prosedürler deneyimlenen ve sergilenen duyguların akışı hakkında kesin ve kapsamlı bir açıklama yapmak konusunda yetersiz kalmaktadır (Lazarus, 2003).

“Saygıdeğer pozitif düşünce ve duygu kavramını keşfetme heyecanına kapılanların çoğu ne yazık ki aşırı basit dogmalarını şimdiye kadar var olan belirsiz ve eski moda bir ideolojiye yönelik coşkuyu kamçılamak için tasarlanmış popüler sloganlara dönüştürdüler.”

(Lazarus, 2003)

Tartışma

Seligman’ın bizzat öncüsü olduğu ve 21. yüzyılın henüz genç olan alt alanlarından birinin doğumuna ve gelişimine şahit oldunuz. Teorik arka planın ardından alandaki birkaç çalışmayı ve sonuçlarını öğrenmiş oldunuz. Uygulamalı pozitif psikolojinin ve uygulamalı pozitif psikoloğun tanımlarını öğrenme imkânınız oldu. Son olarak pozitif psikolojiye yönelik yapılan eleştirileri okuma fırsatını yakaladınız. Pozitif psikolojinin hastalıklı insan modelini esas alan psikoloji yaklaşımına karşı çıkarak ortaya çıkmasını cesur bir girişim olarak nitelendiriyorum. Farklı, toplumun dikkat ve ilgisini çekme konusunda başarılı bir alt alan olduğunu söyleyebilirim.

Aynı zamanda mutluluk, gurur ve benzeri soyut kavramları bilimin konusu yaparken dikkatli olması gerektiğini düşünüyorum. Çünkü pozitif psikolojinin konu aldığı soyut kavramlar felsefede, edebiyatta ve kişisel gelişim kitaplarında sıkça işlenen konulardır. Bilimsel olarak güvenilir analiz ve ölçümlere sıkı sıkıya bağlı kalmazsa pozitif psikolojinin bağlamının metafiziğe kayma riskinin olduğunu düşünüyorum. Bilimsel olan ile olmayan arasındaki sınırı aşmamaya özen gösterilmelidir. Hümanist psikolojiden farklı olarak kavramlarını bilimsel şekilde tanımlamada ve deneysel güvenilirlik sağlamada başarılı olursa pozitif psikoloji insanlık için önemli bir disiplin olacak potansiyele sahiptir.

Öte yandan araştırmacıların hazırladığı kontrol listeleri ve anketlerde katılımcılar çeşitli yanlılıklar dolayısıyla kendilerini doğru ifade eden cevaplar vermekten kaçınabilirler. Aynı zamanda katılımcıların kendilerinin duygu durumları, psikolojik iyi oluşları veya yaşam doyumlarını öznel olarak ne kadar doğru ifade edebilecekleri de ayrı bir tartışma konusudur. Kontrol listeleri ve anketlerin yanı sıra deneysel yöntemlerin de pozitif psikoloji çalışmalarına dahil olması pozitif psikolojinin psikoloji alanındaki diğer bilim insanı ve psikologların onayını almasında yardımcı olacaktır.

Sonuç olarak bir araştırma yazısı yazdığım için herhangi bir şekilde belirli bir tarafın haklı veya haksız olduğu şeklinde bir yargıya varmayacağım. Araştırmalarım belirli bir yargıya varmak için değil psikoloji bilimiyle ilişkili olan herhangi bir konu hakkında siz okurları bilgilendirmek içindir. Farklı görüşler bilimin ilerlemesinde ve gelişmesinde daima hizmet etmişti. Ve bilimde farklı görüşler var olmaya da devam edecektir. Pozitif psikoloji hakkındaki bilginizi arttırmak ve kişisel görüşünüzü oluşturmak için önerilen kaynaklara göz atabilirsiniz. Psikolojinin farklı alt alanlarını araştırma yazılarımda konu edinmeye devam edeceğim.

Aytunç Kağan Yiğit (Yazar)

Notlar, önerilen kaynaklar ve kaynakça aşağıda yer almaktadır.

Notlar

1 TED konuşmasının orijinal halini dinlediğim için “miserable” kelimesini ilk başta Türkçeye “sefil” şeklinde çevirdim. Ancak TED konuşmasının Türkçe altyazı transkriptinde kelime “mutsuz” olarak çevrildiği için bende o şekilde çevirme gereksinimi duyum. Cambrdige Dictionary’e göre “miserable” kelimesi Türkçede çok mutsuz, bedbaht, perişan şeklindedir.

2 “Gelişmesine” şeklinde Türkçeye çevirdiğim kelimenin orijinali “flourish” şeklindedir. Cambridge Dictionary’e göre “flourish” kelimesi Türkçede serpilmek, büyümek, gelişmek anlamlarına gelmektedir. Ancak bu makalede geçen cümleyi karşılamakta böyle bir çeviri kullanmak kavramın anlaşılması açısından başarısız olacaktır. En uygun anlam Oxford Learner’s Dictionaries içerisinde yer almaktadır. Bahsi geçen sözlükte “flourish” kelimesinin ikinci anlamı iyi büyümek, sağlıklı ve mutlu olmaktır. Seligman’ın kelimeyi kullandığı bağlam üzerine düşündüğüm zaman tam karşılığı olmasa dahi “gelişmesine” şeklinde çevirmenin metnin kapsamı açısından daha doğru bir seçim olacağına karar verdim. “Zenginleşmesine” şeklinde de çevirmeyi düşündüm ancak kelimenin yapacağı olası maddi ve soyut çağrışımlar beni bundan alıkoydu. Sonuç olarak “flourish” kelimesinin Türkçe anlamını “sağlıklı ve mutlu bir şekilde büyümek” olarak da kabul edebiliriz.

3 Plasebo kontrollü grup: Bir araştırmaya katılan, araştırılan aktif ilaç yerine inert bir madde (plasebo) alan ve bu nedenle aktif ilacın etkilerine ilişkin karşılaştırmalar yapmak için bir kontrol grubu olarak işlev gören bir grup katılımcı (APA, 2007). [Bahsi geçen bu terimi ancak bu kadar açıklama imkânı buluyorum. Çünkü bahsi geçen kelime grubu bilimsel bir terimi ifade etmektedir.]

4 Seligman’ın (2002) kitabında bahsi geçen üç farklı mutluluk kavramını orijinal dili olan İngilizcede yazdım. Bu üç mutluluk türünün ayrıca açıklamasını yazmadım. Kavramları çevirmeme ve anlamlarını sunmama nedenim ise benim açımdan bir kavram kargaşası olmuş olmasıdır. Türkçe akademik literatürde pozitif psikolojiye ait kavramların nasıl çevrilmiş olduğunu bilmediğim için aslını yazmayı uygun gördüm. Açıklamalarını yazmama nedenim ise İngilizce kullanılan kelimelerin anlamlarının birbirine çok yakın olmasıdır. Amacım anlaşılır ve doğru bilgi sunmak olduğu için daha ayrıntılı bilgi vermekten kaçındım. Bunun nedeniyse böyle bir çeviri sürecine girmek metnin anlaşılırlığını ve doğruluğunu riske atabilirdi. Örneğin Authentic Happiness (Seligman, 2002) kitabında “The Gratifications” adlı bir başlık var. Bu başlığın altında geçen bir cümlede şöyle bir cümle mevcut: “Biz İngilizcede normalde ‘gratifications’ ile ‘pleasures’ kelimeleri arasında herhangi bir ayrımda bulunmuyoruz.”. İngilizcede normalde ayrım gözetilmeyen kelimelerde dahi farklı tanımlar yapma yoluna gidiyor. Dolayısıyla kavramları çevirmek ve tanımları yapmak benim için zorlaşıyor. Konu hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak isteyen okurlar kitabı temin edebilirler. Ben kendi anlamış olduğum bilgiyi aktarmaya çalışmadım. Çünkü doğruluğu benim açımdan kesin değildi.

5 İngilizce orijinali değiştirmeden yazma gereksinimi duydum. Kelimenin anlamı Oxford Learner’s Dictionaries’e göre en iyi olasılık ve en iyi olası sonuçtur.

Önerilen Kaynaklar

  1. Araştırma yazısını yazarken de başvurduğum bir kitap olan “Pozitif Psikoloji Kuram, Araştırma ve Uygulamalar”. Kitabın yazılmasında geniş bir kaynakçadan yararlandığı için alandaki araştırma ve çalışmaları öğrenebilirsiniz. Alan hakkında araştırma yapmak, tez hazırlamak, sunum hazırlamak veya ödev yapmak isteyen okurlar kitabın kaynakçasından daha fazla kaynağa erişmek konusunda yararlanabilir.
  2.  Seligman’ın yazarken de başvurduğum “The new era of positive psychology” başlıklı konuşmasına TED’in resmi web sitesi veya YouTube üzerinden de ulaşabilirsiniz. Türkçe dahil toplamda 37 dilde altyazı seçeneği mevcut.
  3. https://ppc.sas.upenn.edu web adresi pozitif psikoloji hakkındaki araştırmalara, çalışmalara, ölçeklere, eğitimlere, kuruluşlara ve birçok yararlı bilgiye erişebileceğiniz bir platformdur.
  4. https://www.lps.upenn.edu/degree-programs/mapp web adresi doğrudan University of Pennsylvania’nın “Uygulamalı Pozitif Psikoloji” yüksek lisans programının sayfasıdır. Gelecekte veya yakın zamanda bu alanda yüksek lisans yapmak isteyen öğrenciler için yararlı olabileceğini düşündüm.
  5.  https://positivepsychology.com web adresinde pozitif psikoloji hakkında çeşitli yazılara ve kaynaklara ulaşabilirsiniz. Ayrıca yazıları yazan takımın akademisyenlerden oluştuğunu ve yazıların bilimsel kaynaklar esas alınarak yazıldığını söylemek isterim. Benim araştırma yazılarımda olduğu gibi atıf veriliyor ve kaynakça kısımları mevcut.

Kaynakça

American Psychological Association. (2007). Placebo control group. In APA Dictionary of Psychology. (2th ed., p. 800)

Hefferson, K., & Boniwell, I. (2011). Positive psychology theory, research and applications [Pozitif psikoloji kuram, araştırma ve uygulamalar]. Mc Graw Hill.

Gable, S. L., & Haidt, J. (2005). What (and why) is positive psychology. Review of General Psychology, 9(2), 103-110. https://doi.org/10.1037/1089-2680.9.2.103

Lazarus, R. S. (2003). Does the positive psychology movement have legs. Psychological Inquiry, 14(2), 93-109. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1402_02

Linley, P. A., & Joseph, S. (2004). Positive psychology in practice: Applied positive psychology a new perspective for Professional practice (P. A. Linley, & S. Joseph, Ed.). John Wiley & Sons, Inc. https://doi.org/10.1002/9780470939338

Peterson, C., Park, N., & Seligman, M. E. P. (2005). Orientations to happiness and life satisfaction: The full life versus the empty life. Journal of Happiness Studies, 6, 25-41. https://doi.org/10.1007/s10902-004-1278-z

Seligman, M. E. P. (1999). The president’s address. American Psychologist.

Seligman, M. E. P., & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive psychology an introduction. American Psychologist, 55(1), 5-14. https://doi.org/10.1037//0003-066X.55.1.5

Seligman, M. E. P. (2002). Authentic happiness. The Free Press.

Seligman, M. E. P., & Pawelski, J. O. (2003). Positive psychology: FAQs. Psychological Inquiry, 14(2), 159-163. Retrieved October 12, 2021 from http://www.jstor.org/stable/1449825

Seligman, M. E. P. (2004). The new era of psychology [Video]. TED Conferences. https://www.ted.com/talks/martin_seligman_the_new_era_of_positive_psychology/up-next

Seligman, M. E. P., & Steen, T. A. (2005). Positive psychology progress empirical validation of interventions. American Psychologist, 60(5), 410-421. https://doi.org/10.1037/0003-066X.60.5.410